Bản quyền đào tạo và khoảng trống điều khoản: Phần giá trị các CLB V.League đang bỏ lại trên bàn đàm phán

Mỗi buổi sáng, tôi dành đúng ba mươi phút để đọc bình luận của người hâm mộ trước khi viết. Thói quen ấy bắt đầu từ một lần tôi gọi sai tên một hậu vệ ba lần trong buổi tường thuật trực tiếp, rồi bị chính khán giả của mình nhắc cho nhớ. Ba lần gọi sai tên một hậu vệ, tôi học được cách lắng nghe trước khi viết. Có những bài học không đến từ chiến thắng, mà từ những lời chê trên khán đài.

Tuần này, từ Busan, tôi ngồi xem lại vài trận V.League qua màn hình. Không có khán đài, trận đấu chỉ còn là một bài tập. Điều đọng lại không nằm ở tỉ số. Nó nằm ở một câu hỏi mà người hâm mộ Việt Nam đặt ra ngày càng nhiều, mỗi khi một cầu thủ trẻ ký hợp đồng với câu lạc bộ nước ngoài: câu lạc bộ cũ của cậu ấy, nơi đã nuôi cậu ấy từ tuổi mười lăm, rốt cuộc được nhận lại bao nhiêu? Busan dạy tôi rằng trái tim người hâm mộ là thước đo trung thực nhất, dù có làm đau lòng người viết.

Bối cảnh: một nền bóng đá sống bằng hầu bao của ông chủ

Bóng đá Việt Nam vận hành theo một mô hình quen thuộc suốt nhiều năm. Các câu lạc bộ lớn tập trung nguồn lực quanh Hà Nội, với những cái tên như Hà Nội FC, Thể Công - Viettel, Công an Hà Nội. Ở phía nam và miền trung, một vài đội nổi lên theo chu kỳ đầu tư, rồi lại chìm xuống khi dòng tiền đổi hướng. Sự bấp bênh của nhóm đội nửa dưới bảng xếp hạng gần như là đặc điểm cố hữu của V.League.

Kinh tế giải đấu khác biệt căn bản so với các giải châu Âu. Doanh thu bản quyền truyền hình còn nhỏ, quảng cáo và tài trợ giữ vai trò quan trọng, còn nguồn tiền lớn nhất thường đến từ chủ sở hữu hoặc tập đoàn mẹ. Phần lớn câu lạc bộ không sống bằng tiền chuyển nhượng. Họ sống bằng hầu bao của ông chủ.

Chính vì vậy, khi làn sóng cầu thủ Việt Nam ra nước ngoài lớn dần, một lỗ hổng cũ bắt đầu lộ ra. Từ những cái tên đi trước ở K.League, J.League đến các giải hạng hai châu Âu, dòng chảy này không còn là hiện tượng lẻ tẻ. Lương Xuân Trường từng khoác áo Gangwon FC ở K.League. Nguyễn Công Phượng từng đến Incheon United. Nguyễn Quang Hải từng sang Pau FC của Pháp. Mỗi cái tên là một câu chuyện khác nhau, nhưng phía sau họ, câu hỏi về phần giá trị để lại vẫn giống nhau.

Phân tích: hai cơ chế mà nhiều người biết tên nhưng ít người dùng

Để hiểu câu chuyện, cần gọi đúng tên hai cơ chế.

Thứ nhất là điều khoản bán lại, tức sell-on clause. Khi một câu lạc bộ bán cầu thủ cho đội khác, họ có thể ký kèm điều khoản được hưởng một phần trăm trong lần chuyển nhượng tiếp theo của cầu thủ đó. Nếu cầu thủ ấy thành danh và được bán lại với giá cao, câu lạc bộ cũ vẫn có phần.

Thứ hai là cơ chế đào tạo của FIFA. Theo đó, một phần trong phí chuyển nhượng quốc tế được chia cho những câu lạc bộ đã đào tạo cầu thủ trong khoảng từ mười hai đến hai mươi ba tuổi. Mức chia được quy định theo từng năm gắn bó, và khoản này tồn tại độc lập với ý chí của câu lạc bộ bán, nó là quyền, không phải ân huệ.

Cả hai cơ chế đều được thiết kế để bảo vệ chính những câu lạc bộ đã đầu tư vào con người. Nhưng chúng chỉ phát huy tác dụng nếu người ta biết đòi hỏi ngay từ lúc ngồi vào bàn đàm phán. Vấn đề của bóng đá Việt Nam không nằm ở việc thiếu cầu thủ tài năng. Nó nằm ở việc nhiều thương vụ ra nước ngoài được xử lý như một cuộc đẩy đi, chứ không phải một cuộc đầu tư dài hạn.

Tôi không có đủ dữ liệu để khẳng định từng câu lạc bộ V.League đã làm được hay chưa làm được gì trong từng bản hợp đồng cụ thể. Tôi chỉ có thể nói từ góc nhìn của một người theo dõi bóng đá Hàn Quốc: các câu lạc bộ K.League, khi mua một cầu thủ trẻ từ Đông Nam Á, thường đàm phán rất kỹ về cấu trúc hợp đồng. Họ tính đến cả khoản đào tạo. Họ chuẩn bị cho lần bán tiếp theo ngay từ ngày ký mua.

Ở chiều ngược lại, không ít thương vụ cầu thủ Việt Nam ra nước ngoài mang dáng dấp của một cuộc cho mượn nhiều hơn là một vụ chuyển nhượng đầy đủ. Cho mượn thì không có phí, không có điều khoản bán lại, không có phần trăm đào tạo cho tương lai. Một cầu thủ ra đi dưới dạng cho mượn nghĩa là câu lạc bộ chủ quản đã làm xong phần việc đào tạo, nhưng chưa chắc giữ lại được đồng nào cho phần việc ấy. Thời gian cho mượn trôi qua, cầu thủ trưởng thành ở nơi khác, và câu lạc bộ cũ đứng ngoài mọi khoản lợi ích về sau.

Có một nguyên nhân sâu hơn, mang tính cấu trúc. Khi thu nhập của câu lạc bộ phụ thuộc vào chủ sở hữu, ban lãnh đạo không có động lực xây dựng một bộ phận chuyên trách về chuyển nhượng và hợp đồng. Việc đàm phán thường giao cho một vài cá nhân, tiến hành theo cảm hứng, thiếu hồ sơ pháp lý chuẩn. Điều đó khiến những điều khoản quan trọng bị bỏ qua, không phải vì cố ý, mà vì không ai làm việc ấy thường xuyên đủ để nhớ.

Đây là lúc một nghịch lý xuất hiện. Cùng lúc, bóng đá Việt Nam đang chứng kiến một xu hướng khác: giá trị cầu thủ trẻ bị đẩy lên rất nhanh. Những mức giá được tung ra cho các tài năng chưa đá nổi năm mươi trận đỉnh cao ngày càng lớn, và phần lớn trong đó là kỳ vọng, không phải thành tích đã kiểm chứng. Trong một thị trường như vậy, việc bán đi một cầu thủ mà không giữ lại điều khoản bán lại càng trở nên đắt đỏ hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.

Còn một đường dây ít được chú ý. Thành tích của các câu lạc bộ Việt Nam ở đấu trường châu lục quyết định số suất tham dự của cả nền bóng đá trong những mùa sau. Khi cầu thủ tốt nhất ra đi mà không có khoản tiền nào quay lại để tái đầu tư, đội bóng ở lại yếu đi. Đội yếu đi thì thành tích châu lục giảm. Suất dự châu lục giảm theo. Vòng tròn ấy khép lại âm thầm, và người chịu thiệt cuối cùng vẫn là khán giả trên khán đài.

Góc nghịch lý: vấn đề không phải thiếu tiền

Cách nhìn thông thường cho rằng vấn đề của bóng đá Việt Nam là thiếu tiền, thiếu cầu thủ, thiếu sân. Tôi cho rằng trật tự ưu tiên ấy đã bị đặt ngược.

Một câu lạc bộ không giàu vẫn có thể đàm phán giỏi. Trong bóng đá Hàn Quốc, những đội ngân sách khiêm tốn lại thường giữ điều khoản bán lại tốt nhất, bởi họ hiểu rằng đó là con đường sống còn. Cái họ thiếu là tiền, nhưng cái họ có là quy trình. Quy trình thì rẻ hơn tiền, và bền hơn tiền.

Điều đáng chú ý là chính áp lực từ người hâm mộ có thể tạo ra thay đổi nhanh nhất. Tôi từng thấy một nhóm cổ động viên Việt Nam theo đuổi một câu lạc bộ suốt nhiều tháng chỉ để hỏi về quyền lợi đào tạo của đội nhà trong một thương vụ cụ thể. Sức ép ấy, dù nhỏ, buộc ban lãnh đạo phải trả lời. Bóng đá Hàn Quốc cũng từng trải qua giai đoạn bị người hâm mộ truy đến cùng vì những khoản tiền vô hình tương tự.

Vậy nên, giả định rằng người hâm mộ Việt Nam không quan tâm đến những con số sau hậu trường là một sai lầm. Họ quan tâm. Chỉ là chưa có ai giải thích cho họ nghe.

Kết

Bản quyền đào tạo không phải một khái niệm xa xỉ của bóng đá châu Âu. Nó là một câu chuyện về công bằng: một câu lạc bộ nuôi dạy một đứa trẻ trong tám năm thì xứng đáng được ghi nhận khi đứa trẻ ấy thành danh ở một đất nước khác. Nhịp của trận đấu không nằm ở quả bóng, mà ở khoảng lặng giữa hai đường chuyền. Phần giá trị ấy cũng vậy: nó nằm ở khoảng lặng giữa hai bản hợp đồng, nơi không ai chịu đọc kỹ.

Từ Busan, tôi vẫn nghe một nhịp đập: con người làm nên trận đấu. Người giữ nhịp không cần đánh trống to, chỉ cần đúng lúc, đúng chỗ, và đủ yêu nghề để đứng lâu.

Điều những người làm bóng đá Việt Nam cần trả lời nằm ở chỗ khác: làm sao để, khi cầu thủ ra đi, phần giá trị họ để lại vẫn tìm được đường về nhà.