Căn phòng không có cấp bậc: esports trong doanh trại phơi bày lỗ hổng của esports thương mại

Trong một buổi tối giữa tuần ở Bảo tàng Không quân Hoàng gia Anh, một binh nhì và một sĩ quan chỉ huy ngồi cạnh nhau, mắt dán vào màn hình, không ai chào ai. Trong server, cấp bậc không tồn tại. Tôi đã ngồi trong hàng trăm khán phòng esports từ Seoul đến Thượng Hải, và chưa lần nào tôi thấy một không gian nơi thứ bậc bị xóa sổ triệt để đến vậy. Mọi giải chuyên nghiệp đều được dàn dựng để bạn nhìn thấy khoảng cách: đội mạnh đứng trên, đội yếu cúi đầu, nhà tài trợ ngồi hàng ghế đầu. Ở đây, thứ duy nhất người ta nhìn thấy là một quả bóng đang lăn. Đó là BFBS Pro League, giải đấu esports cộng đồng do British Forces Broadcasting Service tổ chức cho chính binh lính và nhân viên quốc phòng Anh. Không tiền thưởng. Không hợp đồng chuyển nhượng. Không vé vào cửa. Chỉ có một nguyên tắc mà Robert, người đứng đầu chương trình, mô tả là vay mượn trắng trợn từ một môn thể thao quân đội khác: không có cấp bậc trên server. Giải mở cửa cho mọi lứa tuổi, mọi cấp bậc, mọi quân chủng và mọi xuất thân. Nó chạy qua nhiều tựa game cùng lúc — Rocket League, League of Legends, Dota 2 — thay vì chuyên biệt hóa vào một đầu game. Hai mùa giải đã diễn ra, với những câu chuyện thành công được kể lại: có người chơi gia nhập các đội dân sự nhắm tới giải vô địch thế giới Rocket League, có người chuyển sang vai trò bình luận và sản xuất. Nghe thì đây là một bản tin cộng đồng mà biên tập viên nào cũng sẽ gạt sang một bên để nhường chỗ cho tin chuyển nhượng triệu đô. Nhưng chính vì thế mà nó đáng nói. Người hâm mộ ghét sự thật, nhưng tôi không lên sóng để được yêu thương. Tôi đã dành nhiều năm theo dõi cách các giải đấu được thiết kế, và điều đầu tiên tôi nhìn vào luôn là lịch thi đấu, chứ không phải giải thưởng. BFBS Pro League chỉ tổ chức vào buổi tối các ngày trong tuần, và chủ động tránh cuối tuần. Đây là chi tiết quan trọng nhất trong toàn bộ câu chuyện, và nó khó nghe với những ai tin rằng esports chỉ tồn tại để tối ưu hóa người xem. Hãy nghĩ về điều đó. Mọi giải đấu thương mại trên hành tinh này đều dồn trận đấu vào cuối tuần, vì đó là khung giờ vàng của lượt xem, của quảng cáo, của nhà tài trợ. Không một giải chuyên nghiệp nào tự nguyện nhường cuối tuần. BFBS thì làm vậy, và lý do rất cụ thể: cuối tuần là khoảng thời gian duy nhất để binh lính về nhà với gia đình. Một giải đấu coi gia đình của người chơi quan trọng hơn lượng người xem là một giải đấu đã đảo ngược toàn bộ logic của ngành. Đó chưa phải tất cả. Luật thay người được nới lỏng, và cả một loạt trận đấu có thể được dời lại. Robert nói thẳng lý do: triển khai, huấn luyện, hoặc một nhiệm vụ mới có thể đến bất cứ lúc nào. Đây là một thiết kế giải đấu mà ràng buộc chính không phải là tính công bằng cạnh tranh, mà là lịch trình của người sử dụng lao động. Trong esports chuyên nghiệp, việc dời cả một loạt trận là điều không tưởng, vì nó phá vỡ tính toàn vẹn của giải. Ở đây, nó là lẽ thường. Tôi từng chứng kiến những đội tuyển bị loại khỏi giải vì một tuyển thủ không kịp xin visa, và ban tổ chức chọn cách loại luôn thay vì linh động. Ở BFBS, sự linh động chính là sản phẩm. Việc trao đổi tính nghiêm ngặt lấy khả năng duy trì sự tham gia là một lựa chọn hợp lý trong một giải đấu vì phúc lợi, nhưng nó cũng vạch trần một điều: phần lớn các quy tắc của esports chuyên nghiệp tồn tại để bảo vệ sản phẩm truyền hình, chứ không phải để bảo vệ người chơi. Cấu trúc đa tựa game cũng đáng chú ý. Rocket League, League of Legends và Dota 2 có nhịp cập nhật hoàn toàn khác nhau — Riot cập nhật hai tuần một lần, Psyonix theo mùa, Valve thì thưa thớt. Một giải cộng đồng chạy cả ba tựa game không thể nào bám sát meta của bất kỳ tựa nào. Cấu trúc này không nhằm đuổi theo meta; nó nhằm giữ người chơi ở lại. Giải này không bán kỹ năng, nó bán sự thuộc về. Rồi đến nguyên tắc không có cấp bậc trên server. Trong một tổ chức mà thứ bậc là xương sống, việc xóa bỏ nó trong không gian chơi là một hành động có ý thức. Nó hạ thấp rào cản để những người lính trẻ — những người bình thường sẽ ngại nói chuyện với cấp trên — dám bước vào. Và việc Robert thừa nhận vay mượn nguyên tắc này từ một môn thể thao quân đội khác cho thấy một chiến lược rõ ràng: hợp thức hóa gaming bằng cách mượn văn hóa của những môn thể thao đã được chấp nhận. Địa điểm tổ chức chung kết cũng nói lên nhiều điều: Bảo tàng Không quân Hoàng gia. Đây là cách đặt esports ngang hàng với nghi lễ quân đội trang trọng, thay vì tách rời hai thứ. Và có một kênh thoát tài năng đáng theo dõi: những người chơi rời giải để gia nhập đội dân sự, và những người chuyển sang vai trò bình luận, sản xuất. Giải cộng đồng này đang hoạt động như một lò ươm tài năng và lao động, chứ không phải điểm đến cuối cùng. Còn một điều nữa đáng chú ý: BFBS vốn là một đài truyền hình. Việc một đài truyền hình đứng ra tổ chức giải esports nội bộ, rồi sản sinh ra cả nhân lực bình luận và sản xuất từ chính người chơi, biến giải đấu thành một vườn ươm lao động cho ngành truyền thông thể thao. Đây là điểm mà phân tích cạnh tranh thông thường bỏ qua, vì nó không nằm trên bảng điểm. Ở Trung Quốc, nơi tôi đang sống và làm việc, các giải đấu cộng đồng hầu như luôn là bước đệm để lên chuyên nghiệp. Một giải nghiệp dư tồn tại vì nó có thể sản sinh ra ngôi sao, hoặc vì nó có thể bán được cho một nhà tài trợ. Ở Việt Nam, nơi tôi sinh ra, phong trào esports sinh viên sống nhờ đam mê nhưng luôn thiếu cấu trúc và tiền. Cả hai nền đều có chung một giả định ngầm: esports cộng đồng chỉ có giá trị nếu nó dẫn tới một cái gì đó lớn hơn. BFBS phá vỡ giả định đó. Nó không dẫn tới đâu cả, và nó không cần dẫn tới đâu cả. Tôi đã từng đứng trong một khán phòng chật kín ở Thượng Hải, nơi hàng nghìn người hét tên một tuyển thủ trẻ, và tôi tự hỏi bao nhiêu người trong số đó sẽ còn nhớ cậu ấy sau hai năm. Ở Bảo tàng Không quân, không ai hét tên ai. Nhưng có lẽ chính vì thế mà những người ở đó sẽ còn nhớ nhau lâu hơn. Đây là phần tôi có thể sai. Và tôi sẽ nói thẳng. Giải U19 năm đó dạy tôi một bài: sự im lặng của biên tập viên là tội ác. Nhưng bài học đó cũng dạy tôi rằng một câu chuyện đẹp chưa chắc là một câu chuyện thật. Những câu chuyện thành công của BFBS đều ẩn danh và không có số liệu. Không có số liệu người tham gia cụ thể. Không có bằng chứng kiểm chứng độc lập. Khi một tổ chức tự kể câu chuyện của chính mình, tôi luôn giữ lại một nửa niềm tin. Rồi còn một chi tiết mà tôi không thể bỏ qua: tác giả của bài viết gốc tự khai làm việc hơn mười năm ở giao điểm giữa trò chơi điện tử, esports và cá cược, từng tư vấn cho ngành cờ bạc. Điều đó không vi phạm gì, nhưng là một sự thật mà độc giả nên cân nhắc khi đọc một bài viết quảng bá cho một sáng kiến chơi game trong quân đội. Ở giao điểm giữa esports và cá cược, dữ liệu trực tiếp bán cho các công ty cá cược là tác dụng phụ đen tối nhất của việc số hóa thể thao. Một giải đấu không tiền thưởng, không hợp đồng, tự nhiên được miễn nhiễm với rủi ro đó, nhưng người viết về nó thì không. Và tôi cũng tự hỏi: liệu đây có phải là một câu chuyện đẹp được chọn lọc? Trong nhiều nền văn hóa quân đội, gaming vẫn bị coi là thứ gây nghiện, là đối lập với thể lực và kỷ luật. Cái tiêu đề as well as, not instead of — cùng với, chứ không phải thay thế — chính là một nỗ lực phòng thủ. Nó thừa nhận rằng vẫn tồn tại một khán giả hoài nghi ngay trong nội bộ quân đội. Một chương trình phải tự biện minh cho sự tồn tại của mình là một chương trình chưa hoàn toàn được chấp nhận. Vậy thì điều gì thực sự đáng giá ở đây? Giá trị của BFBS Pro League không nằm ở chỗ nó hay hơn hay dở hơn các giải chuyên nghiệp. Nó nằm ở chỗ nó cho thấy một mô hình mà esports thương mại gần như đã từ bỏ: dùng trò chơi để phục vụ cộng đồng, thay vì dùng cộng đồng để phục vụ trò chơi. Nếu mô hình này lan sang các lực lượng khác — cảnh sát, cứu hỏa, cựu chiến binh — thì chúng ta sẽ chứng kiến một làn sóng esports vì mục đích, không vì lượt xem. Và nếu điều đó xảy ra, câu hỏi dành cho phần còn lại của ngành sẽ rất khó nghe: nếu một giải đấu không tiền thưởng, không ai xem, lại xây dựng được cộng đồng tốt hơn hàng trăm giải đấu triệu đô, thì tất cả số tiền đó đang được đổ vào đâu?