Bi-a không phải một môn: bài toán gọi tên đang chia cắt cả một ngành

Trên màn hình của một phòng phân tích dữ liệu thể thao, một bài báo vừa được đẩy vào hệ thống với đúng một thẻ: bi-a. Máy không hỏi thêm, và cũng không có gì để hỏi. Nó không phân biệt được đây là một trận snooker mười bảy ngày ở Crucible Theatre, một trận 9-ball kéo dài ba tiếng dưới ánh đèn nhà thi đấu chuyên nghiệp, hay một cuộc đấu 3-cushion không lỗ ở Bình Dương. Ba bộ luật. Ba loại bàn. Ba nền kinh tế. Một cái tên. Kết quả của lần chạy dữ liệu ấy là một trang trắng. Không môn nào được xác định, không tay cơ nào được gọi tên, không giải đấu nào được xếp hạng. Hệ thống dừng lại đúng lúc thay vì đoán bừa. Nhưng chính sự dừng lại ấy phơi ra một vấn đề lớn hơn nhiều so với một lỗi đường ống dữ liệu: ngành bi-a đang bị cái tên chung của chính mình làm mờ đi. Tôi theo dõi bi-a đã bốn mươi ba năm. Trong quãng thời gian đó, tôi chưa lần nào thấy một biên tập viên mới vào nghề phân loại đúng ngay lần đầu. Snooker dùng mười lăm quả đỏ, sáu quả màu và một hệ thống tính điểm dựa trên chuỗi ghi điểm liên tục. Người trong nghề gọi đó là break-building, và đỉnh cao của nó là cú tối đa 147 điểm. Pool Mỹ 9-ball chỉ có chín quả bóng trên bàn, thắng bằng cách đưa quả số 9 vào lỗ, và giá trị của một cú phá bi nằm ở việc kiểm soát quả bóng chủ. Carom, hay 3-cushion, không có lỗ nào cả. Bàn hoàn toàn trống, và mọi đường bóng phải đi qua ít nhất ba băng trước khi chạm hai quả bóng mục tiêu. Bi-a 8 bóng kiểu Trung Quốc là một giống lai: bàn lớn như bàn snooker, lỗ bo tròn kiểu snooker, nhưng chơi theo luật pool. Bốn định dạng, bốn kỹ năng gốc khác nhau. Một tay cơ snooker hàng đầu có thể không bao giờ thắng nổi một trận 3-cushion chuyên nghiệp, và ngược lại. Vậy mà trên bảng tin, trên tiêu đề, trên các thẻ dữ liệu, tất cả đều nằm dưới hai chữ bi-a. Việt Nam là ví dụ rõ nhất cho cái giá của sự nhập nhằng ấy. Đất nước này không mạnh ở snooker. Việt Nam mạnh ở carom 3-cushion, và mạnh ở một mức mà phần lớn khán giả quốc tế không hề biết. Các tay cơ như Trần Quyết Chiến, Dương Quốc Hoàng, Nguyễn Quốc Nguyện và Bao Phương Vinh đã đưa Việt Nam lên nhóm dẫn đầu thế giới ở nội dung này. Giải vô địch thế giới 3-cushion do Liên đoàn Bi-a Thế giới, tức UMB, tổ chức đã từng diễn ra ngay tại Bình Dương, với khán đài chật kín. Nhưng khi một cơ quan truyền thông nước ngoài gắn thẻ billiards cho tin ấy, thông tin đi vào một cái kho chung với giải snooker ở Sheffield và hệ thống 9-ball của Matchroom. Và trong cái kho chung đó, nó biến mất. Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn, vì đa số mọi người xử lý sai bài toán này. Người ta thường nghĩ vấn đề nằm ở khán giả: khán giả phổ thông không phân biệt được snooker với pool. Điều đó đúng, nhưng nó là triệu chứng chứ không phải nguyên nhân. Nguyên nhân nằm ở cấu trúc dữ liệu của chính ngành. Mỗi môn có một hệ thống quản lý riêng, một lịch thi đấu riêng, một bảng xếp hạng riêng, một mô hình tài trợ riêng. Snooker do World Snooker Tour vận hành. Pool 9-ball chuyên nghiệp nằm dưới Matchroom. Carom do UMB quản lý. Bi-a 8 bóng kiểu Trung Quốc có hệ thống giải riêng với trọng tâm ở châu Á. Bốn hệ thống, và không có một cơ sở dữ liệu chung nào. Cách tính điểm cũng khác đến mức không thể so sánh. Snooker tính bằng điểm, với một trận chung kết có thể kéo dài ba mươi lăm ván. 3-cushion tính bằng moyenne, tức số điểm trung bình mỗi lượt cơ, và một tay cơ đạt moyenne trên hai phẩy ở đỉnh cao thế giới đã là một mức khiến người trong nghề phải nghiêng mình. 9-ball tính bằng ván thắng, và một cú phá bi tốt có thể quyết định cả trận trong vòng ba phút. Đem ba thước đo ấy trộn vào một bảng thống kê chung là một sai lầm về phương pháp, chứ không phải một sai lầm về cách diễn đạt. Khi dữ liệu không chung, mọi thứ phía sau đều lệch. Nhà tài trợ không đo được giá trị. Đài truyền hình không bán được gói quảng cáo đúng đối tượng. Thị trường cá cược không định giá được kèo. Và tay cơ, người chịu thiệt cuối cùng, không được xếp vào đúng chỗ để được trả tiền tương xứng. Tôi từng ngồi đếm. Trong nhiều năm, tôi ghi lại cách các hãng truyền thông gắn nhãn tin bi-a. Tỉ lệ gắn nhãn sai môn ở các bản tin ngắn cao đến mức khó tin. Phần lớn tin về carom bị đẩy vào cùng một mục với pool Mỹ, trong khi tin về snooker đôi khi được gọi là bi-a Anh, như thể nó là một biến thể địa phương chứ không phải một môn riêng với luật riêng và một hệ thống giải riêng kéo dài gần nửa thế kỷ. Với tôi, ký ức nghề nghiệp rõ nhất vẫn là những buổi xem lại băng ghi hình. Khi bàn bi-a im lặng, tôi nghe rõ tiếng nứt của một hệ thống không chịu thay đổi. Tôi không xem trận đấu từ khán đài. Tôi đếm khoảng trống giữa hai vị trí. Trong carom, đó là khoảng cách giữa hai quả bóng mục tiêu mà tay cơ phải giải bằng ba băng. Trong snooker, đó là khoảng cách giữa quả bóng chủ và vùng an toàn sau một cú safety, nơi cả trận đấu có thể được quyết định mà không ai ghi nổi một điểm nào. Năm mươi chín tuổi, tôi vẫn tin vào điều mình từng chế giễu năm hai mươi: bi-a là trò chơi của một khoảnh khắc. Nhưng khoảnh khắc ấy được sinh ra bởi một hệ thống, và hệ thống ấy bắt đầu từ việc gọi đúng tên. Dữ liệu không thắng trận đấu, nó chỉ thắng trước khi cơ chạm bóng. Phản xạ đầu tiên của ngành là gom lại. Nhiều người trong nghề nói rằng bi-a cần một thương hiệu toàn cầu duy nhất, một giải đấu lớn chung, một cái tên chung để bán cho nhà tài trợ. Tôi hiểu logic ấy. Tôi cũng không tin nó. Gom lại sẽ xóa đi chính những đường ống đang sản sinh ra tay cơ. Nếu bi-a trở thành một môn duy nhất theo chuẩn phương Tây, nghĩa là chuẩn snooker và pool Mỹ, thì carom sẽ thành một ghi chú, và bi-a 8 bóng kiểu Trung Quốc sẽ thành một thị trường phụ. Khi đó, một quốc gia như Việt Nam, nơi không có truyền thống snooker nhưng có cả một thế hệ tay cơ 3-cushion đẳng cấp thế giới, sẽ mất chỗ đứng trong câu chuyện toàn cầu. Cái giá của sự thống nhất là sự biến mất của những nền bi-a không nằm trong khung chuẩn. Điểm mù thực thi nằm ở chỗ khác, và nó tinh vi hơn. Các hệ thống dữ liệu tự động không có lỗi. Lỗi nằm ở việc người ta thiết kế đầu vào quá thô rồi đổ lỗi cho máy khi máy trả về trang trắng. Một thẻ bi-a chỉ là một chỗ trống được dán nhãn. Và mỗi lần một hệ thống dừng lại vì chỗ trống ấy, ngành mất thêm một cơ hội để được nhìn thấy đúng. Nghịch lý nằm ở đây: ngành bi-a có nhiều dữ liệu hơn bao giờ hết, từng cú đánh, từng giây, từng tỉ lệ thành công đều được ghi lại, nhưng lại thiếu thứ dữ liệu cơ bản nhất, là tên đúng của chính mình. Lần tới, khi bạn mở một bản tin có chữ bi-a ở tiêu đề, hãy tự hỏi một điều: bàn có lỗ hay không. Câu trả lời sẽ cho biết bạn đang xem môn gì, hệ thống nào đứng sau, và tay cơ kia đã luyện bao nhiêu năm cho một kỹ năng mà phần còn lại của thế giới thậm chí không gọi đúng tên. Mùa giải tới, tôi sẽ tiếp tục đếm, không phải số cú đánh, mà là số lần ngành này gọi đúng tên chính mình.